W skrócie: Krzew herbaciany nazywa się botanicznie Camellia sinensis i należy do rodziny herbatowatych. Wyróżnia się dwie odmiany: drobnolistny krzew chiński oraz wielkolistną roślinę assamską. Nieprzycinana, wyrasta na drzewo o wysokości od 10 do 20 metrów. W ogrodach herbacianych utrzymuje się ją na wysokości około jednego metra, aby stale wytwarzała młode pędy.
Spis treści
- Jaka jest botaniczna nazwa rośliny herbacianej?
- Czym różni się herbata chińska od assamskiej?
- Czy krzew herbaciany to w zasadzie drzewo?
- Gdzie roślina herbaciana rośnie najlepiej?
- Jak kwitnie roślina herbaciana?
- Ile lat żyje roślina herbaciana?
- Często zadawane pytania
11 listopada 2024 roku Tobias i ja posadziliśmy po młodym krzewie herbacianym w ekologicznym ogrodzie herbacianym Tonganagaon w Asamie. Mała sadzonka, ledwo wyższa od kieliszka do wina. Jeśli wszystko pójdzie dobrze, za trzy do czterech lat zostanie po raz pierwszy zebrana, a następnie będzie dostarczać herbatę przez dziesięciolecia. Od tego czasu patrzę na roślinę herbacianą innymi oczami.
Bo choć herbata w filiżance jest nam tak dobrze znana, niewiele osób wie coś o samej roślinie. Zauważam to podczas rozmów z klientami. Tutaj znajdziesz najważniejsze odpowiedzi.
Jaka jest botaniczna nazwa rośliny herbacianej?
Roślina herbaciana nazywa się Camellia sinensis. Należy do rodziny herbatowatych (Theaceae) i jest blisko spokrewniona z kameliami, które w naszych ogrodach rosną jako rośliny ozdobne. Dawniej używano również nazw Camellia thea lub Thea sinensis. To z niej powstają wszystkie prawdziwe herbaty: czarna, zielona, biała i oolong.
Herbaty ziołowe, takie jak mięta czy rumianek, pochodzą natomiast od zupełnie innych roślin. Ściśle rzecz biorąc, nie są to herbaty, lecz napary. Camellia sinensis jest zawsze zielona, jej liście są skórzaste, błyszczące i drobno piłkowane na brzegach. Świeżo zerwane prawie nie pachną herbatą. Typowy aromat powstaje dopiero w procesie przetwarzania, który wyjaśniam krok po kroku w artykule na temat produkcji herbaty.
Czym różni się herbata chińska od assamskiej?
Istnieją dwie główne odmiany. Camellia sinensis var. sinensis, czyli krzew chiński, ma małe liście o długości od czterech do sześciu centymetrów, dobrze znosi zimno i rośnie w wyższych partiach gór, takich jak Dardżyling. Camellia sinensis var. assamica, czyli roślina assamska, ma liście o długości ponad 15 centymetrów, uwielbia wilgotny upał i daje mocniejsze herbaty.
| Cecha | var. sinensis (krzew chiński) | var. assamica (roślina assamska) |
|---|---|---|
| Wielkość liści | małe, około 4 do 6 cm | duże, 10 do ponad 15 cm |
| Wzrost bez przycinania | krzew, kilka metrów | drzewo, do około 20 m |
| Klimat | chłodny, znosi lekki mróz | tropikalny, wilgotny i gorący |
| Uprawa w Indiach | Dardżyling, Sikkim, Kangra | Asam, Dooars, Indie Południowe |
| Smak | delikatny, kwiatowy, jasny | mocny, słodowy, ciemny |
Roślina assamska została odkryta w latach 20. XIX wieku w północno-wschodnich Indiach, gdzie rosła dziko w dżungli. Dziś w wielu ogrodach rosną krzyżówki obu odmian oraz tzw. klony, czyli sadzonki pobrane od szczególnie dobrych roślin matecznych. Są one wydajne, odporne i zapewniają niezmienną jakość. To, który region woli którą odmianę, opisuję w artykule o regionach uprawy herbaty w Indiach.
Czy krzew herbaciany to w zasadzie drzewo?
Z natury tak. Nieprzycinana roślina assamska wyrasta na drzewo o wysokości do 20 metrów, krzew chiński pozostaje mniejszy. W ogrodach herbacianych ogrodnicy regularnie przycinają rośliny do wysokości około jednego metra. W ten sposób powstaje płaska, gęsta powierzchnia, tak zwany stół zbiorczy, przy którym osoby zbierające mogą wygodnie pracować.
Przycinanie ma jeszcze drugi cel: pobudza roślinę do ciągłego wytwarzania nowych, delikatnych pędów. To właśnie te dwa listki i pączek są zbierane. W sezonie pęd odrasta w ciągu sześciu do ośmiu dni. Co kilka lat krzew przechodzi silniejsze przycinanie, aby zachować witalność.
Gdzie roślina herbaciana rośnie najlepiej?
Roślina herbaciana potrzebuje kwaśnych, dobrze przepuszczalnych gleb o pH około 4,5 do 5,5, dużej ilości deszczu i wysokiej wilgotności powietrza. Idealne są opady rzędu 1500 milimetrów rocznie i więcej, równomiernie rozłożone w czasie. Nie toleruje zastojów wody. Dlatego wiele ogrodów herbacianych znajduje się na zboczach, skąd woda dobrze odpływa.
Takie warunki panują w regionach tropikalnych i subtropikalnych. W Asamie monsun zapewnia obfitość wody, w Dardżyling mgła i chłodne noce sprzyjają powolnemu wzrostowi. Drzewa zapewniające cień między rzędami chronią przed zbyt silnym słońcem i w ekologicznej uprawie poprawiają jakość gleby. W Tonganagaon zauważyliśmy, jak żyzna jest gleba pod tymi drzewami.
Jak kwitnie roślina herbaciana?
Roślina herbaciana kwitnie jesienią małymi, białymi kwiatami o średnicy od dwóch do czterech centymetrów, które mają żółte pręciki i delikatnie pachną. Z nich rozwijają się okrągłe torebki z nasionami zawierającymi olej. W ogrodzie herbacianym kwiaty widuje się rzadko, ponieważ ciągłe przycinanie zatrzymuje wzrost rośliny w fazie wegetatywnej zamiast w fazie kwitnienia.
Tylko rośliny mateczne, z których pozyskuje się nasiona, mogą swobodnie kwitnąć. Dziś jednak większość ogrodów pozyskuje młode rośliny z sadzonek. Dzięki temu zachowują one właściwości sprawdzonej rośliny. Sadzonki rosną przez około rok w szkółce, zanim zostaną przeniesione do ogrodu.
Ile lat żyje roślina herbaciana?
Roślina herbaciana może z powodzeniem przeżyć ponad 100 lat. W ogrodzie herbacianym zazwyczaj dostarcza plonów przez 50 lat i dłużej. Pierwszy zbiór jest możliwy po około trzech do czterech latach, a pełną wydajność osiąga w wieku od pięciu do siedmiu lat. W Dardżyling nadal rosną krzewy pochodzące z XIX wieku.
Dla ogrodu herbacianego każde nowe nasadzenie jest decyzją na dziesięciolecia. To właśnie zrobiło na mnie największe wrażenie podczas sadzenia w Tonganagaon: sadzi się krzew dla następnego pokolenia. Najstarsze krzewy mają głębokie korzenie i lepiej znoszą suszę, ale dają mniej liści. Dlatego z czasem są one stopniowo zastępowane młodymi roślinami.
Podsumowanie: Jedna roślina, nieskończenie wiele herbat
Z Camellia sinensis pochodzą wszystkie prawdziwe herbaty. To, czy herbata smakuje mocno czy delikatnie, zależy przede wszystkim od odmiany i miejsca uprawy, a następnie od zbiorów i przetwarzania. Kto to wie, rozumie, dlaczego ekologiczna herbata Assam z wielkolistnej rośliny assamskiej smakuje tak słodowo, a herbata z Dardżyling z krzewu chińskiego tak delikatnie i kwiatowo.
Sposób, w jaki uprawa, zbiory i przetwarzanie współgrają ze sobą, przedstawiam w przeglądzie Ekologiczna herbata z Indii.
Marta Charemska | Współzałożycielka i ekspertka ds. herbaty w teealternative.de
Marta Charemska prowadzi teealternative.de wspólnie z Tobiasem Sedlmeierem i regularnie podróżuje do ogrodów herbacianych w Indiach, aby obserwować uprawy i zbiory na miejscu. W 2024 roku sama posadziła krzew herbaciany w ekologicznym ogrodzie Tonganagaon w Asamie. Więcej o jej pracy dowiesz się na stronie O nas.
Czy w Niemczech można uprawiać roślinę herbacianą?
Jako roślinę doniczkową tak. Krzew chiński znosi lekki mróz, ale potrzebuje kwaśnej gleby, dużej wilgotności i jasnego miejsca bez bezpośredniego nasłonecznienia w południe. Na sensowne zbiory jednak trudno liczyć.
Czy kamelia i roślina herbaciana to to samo?
Należą do tego samego rodzaju Camellia, ale są różnymi gatunkami. Kamelia ozdobna w ogrodzie to Camellia japonica. Herbatę dostarcza tylko Camellia sinensis z dwiema odmianami: sinensis i assamica.
Jak często zbiera się roślinę herbacianą?
W sezonie od marca do listopada każdy krzew jest zbierany mniej więcej co sześć do ośmiu dni. Zbiera się tylko dwa najmłodsze listki i pączek, które w tym czasie zdążyły odrosnąć.
Źródła: Tea Board of India (uprawa i materiał roślinny), Deutscher Tee & Kräutertee Verband (wiedza towaroznawcza o roślinie herbacianej), własna wizyta w ekologicznym ogrodzie herbacianym Tonganagaon, listopad 2024 r.
